छठको रौनकले तराई–मधेसमा बढायो चहलपहल, बजारमा किनमेलको भीडदेखि घरघरमा प्रसाद बनाउने चटारो
विराटनगर । दसैँ, तिहार र दीपावलीको रौनक सेलाउन नपाउँदै तराई–मधेसमा आस्था, निष्ठा र पवित्रताको महापर्व छठको उत्साह छाएको छ। छठको पहिलो दिन शुक्रबार ‘नहाय–खाय’ विधि सम्पन्न भएसँगै विराटनगरसहित तराई–मधेसका गाउँबस्ती, सहर र बजारमा पर्वको चहलपहल बढेको छ।
छठ पर्वलाई लक्षित गर्दै बजारमा पूजासामग्री किन्नेहरूको भीड बढेको छ भने घरघरमा परम्परागत प्रसाद तयार गर्ने चटारो सुरु भएको छ। नदी, पोखरी तथा जलाशयमा छठघाट निर्माण, सरसफाइ, सजावट र व्यवस्थापनको काम पनि तीव्र बनेको छ। पर्वको आगमनसँगै गाउँबस्तीमा छठका परम्परागत गीत गुञ्जिन थालेका छन्।
विशेषगरी विराटनगरको गुद्री बजारलगायत तराईका विभिन्न बजारमा केरा, उखु, नरिवल, बाँसका सामग्री, माटाका भाँडाकुँडा तथा अन्य पूजासामग्री खरिद गर्ने उपभोक्ताको चहलपहल बढेको छ। पर्वलाई लक्षित गर्दै व्यापारीहरूले सडक किनार र बजार क्षेत्रमा अस्थायी पसल तथा टहरा सञ्चालन गरेका छन्।
चार दिनसम्म मनाइने छठ पर्वमा सूर्यदेव र षष्ठीमाताको आराधना गरिन्छ। परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि तथा सन्तानको दीर्घायुको कामना गर्दै श्रद्धालुहरू कठोर व्रत बस्ने गर्छन्। प्रकृतिका प्रत्यक्ष देवता सूर्यलाई आराधना गर्ने यस पर्वमा शुद्धता, पवित्रता, निष्ठा र अनुशासनलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।
बजारमा पूजासामग्री किन्नेको भीड
छठ सुरु भएसँगै तराईका बजारमा पूजासामग्रीको व्यापार बढेको छ। विराटनगरको गुद्री बजारदेखि जनकपुरधामसम्मका बजारमा बिहानैदेखि उपभोक्ताको भीड देखिन थालेको छ।
छठ पूजामा विशेष महत्त्व राख्ने केरा खरिद गर्न उपभोक्ताको आकर्षण बढी देखिएको छ। यसबाहेक उखु, नरिवल, अदुवा, बेसारको बोट, ज्यामिरलगायत सामग्रीको बिक्रीसमेत बढेको छ।
छठमा बाँसबाट निर्मित ढकी, डलिया, कोनियाँ, नाङ्लो, चाल्नो र पङ्खाको विशेष प्रयोग हुने भएकाले यस्ता सामग्रीको माग पनि बढेको व्यापारीहरू बताउँछन्। त्यस्तै माटोबाट बनाइएका दियो, छ्याँची, टौला, अङ्खरा र गाग्रीलगायत पूजाका सामग्री किन्नेहरूको चहलपहल बजारमा देखिन्छ।
विराटनगरको गुद्री बजारका व्यापारीहरूका अनुसार छठका बेला बाँस र माटाबाट बनेका परम्परागत सामग्रीको व्यापार उल्लेख्य हुने गरेको छ। पर्वलाई लक्षित गरेर व्यापारीहरूले विभिन्न स्थानबाट सामग्री ल्याई बिक्रीका लागि राखेका छन्।
केरा व्यापारीहरू पनि छठलाई वर्षकै महत्त्वपूर्ण व्यापारिक अवसरका रूपमा लिन्छन्। छठमा केराको प्रयोग अनिवार्यजस्तै हुने भएकाले यसको माग बढ्ने र व्यापार राम्रो हुने अपेक्षा उनीहरूको छ।
घरघरमा ठेकुवा र भुसुवा बनाउने चटारो
छठको तयारी बजारमा किनमेलमा मात्रै सीमित छैन। घरघरमा परम्परागत प्रसाद बनाउने काम पनि सुरु भएको छ। व्रतालु तथा परिवारका सदस्यहरू ठेकुवा, भुसुवालगायत परिकार तयार गर्न व्यस्त छन्।
छठमा प्रसादको शुद्धता र पवित्रतालाई अत्यन्त महत्त्व दिइने भएकाले परिकार बनाउनेदेखि पूजाका सामग्री तयार पार्नेसम्म विशेष सावधानी अपनाइन्छ। कतिपय घरमा अझै पनि चामल र गहुँको पिठो ढिकी तथा जाँतोमा कुट्ने र पिँध्ने पुरानो परम्परा कायम छ।
परिवारका सदस्यहरू मिलेर प्रसाद तयार गर्ने, पूजा सामग्री मिलाउने र घाटसम्म लैजाने तयारी गरिरहेका छन्। यसले छठलाई धार्मिक अनुष्ठानसँगै परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा जुट्ने अवसरका रूपमा समेत स्थापित गरेको छ।
मोरङको टंकीसिनवारीकी ४५ वर्षीया अनु घिमिरे छठलाई अन्य पर्वभन्दा फरक र विशेष मान्छिन्। उनका अनुसार छठमा व्रत र पूजासँगै शुद्धता, निष्ठा र आत्मसंयमलाई विशेष ध्यान दिनुपर्छ।
‘यो पर्व गर्न एकदमै शुद्धता चाहिन्छ। म आफैँ जलाशयमा उभिएर सूर्यदेवलाई अर्घ्य दिन्छु। मेरो एउटा भाकल पनि छ, सायद छठीमैयाँले पूरा गरिदिनुहुन्छ होला,’ उनले भनिन्।
उनको भनाइले छठप्रति श्रद्धालुहरूमा रहेको धार्मिक विश्वास, आस्था र व्यक्तिगत भावनालाई झल्काउँछ।
चार दिनसम्म सूर्यदेवको आराधना
छठ पर्व चार दिनसम्म विभिन्न विधि र परम्पराअनुसार मनाइन्छ। पहिलो दिन नहाय–खाय विधिबाट पर्वको सुरुवात हुन्छ। यस दिन व्रतालुहरू स्नान गरी शुद्ध र सात्त्विक भोजन ग्रहण गर्छन्।
दोस्रो दिन दिनभर उपवास बसेर साँझ खरना विधि गरिन्छ। यस दिन विशेष रूपमा खीर, रोटी तथा अन्य प्रसाद तयार गरी भगवान्लाई अर्पण गर्ने परम्परा छ। खरना सम्पन्न भएपछि व्रतालुहरूले करिब ३६ घण्टे निर्जला व्रत सुरु गर्छन्।
तेस्रो दिन साँझ नदी, पोखरी तथा अन्य जलाशयमा निर्माण गरिएका छठघाटमा पुगेर व्रतालुहरूले अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य अर्पण गर्छन्। बाँसका सामग्रीमा फलफूल, ठेकुवा, भुसुवालगायत प्रसाद सजाएर सूर्यदेवको पूजा गरिन्छ।
चौथो दिन बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि छठ पर्वको विधिवत् समापन हुन्छ। अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई समान श्रद्धाका साथ अर्घ्य अर्पण गरिने भएकाले छठले प्रकृति र जीवनप्रतिको सम्मानको सन्देशसमेत दिने गरेको छ।
घर फर्किनेहरूको लर्को, आफन्तसँग भेटघाटको अवसर
छठ धार्मिक आस्थाको पर्व मात्र नभई पारिवारिक पुनर्मिलन र सामाजिक सद्भावको अवसरसमेत बनेको छ। रोजगारी, अध्ययन तथा विभिन्न कामका सिलसिलामा घरबाहिर रहेका मानिसहरू छठ मनाउन आफ्नो गाउँघर फर्किने गरेका छन्।
जनकपुर, सिरहा, सप्तरी, मोरङलगायत तराईका विभिन्न जिल्लाका स्थायी बासिन्दा काठमाडौं तथा अन्य सहरमा बसोबास गर्दै आए पनि छठका बेला गृहजिल्ला फर्किने गर्छन्। वर्षभरि कामको व्यस्तताले भेटघाट गर्न नपाएका आफन्त, साथीभाइ र छिमेकीसँग भेट्ने अवसरका रूपमा पनि यस पर्वलाई लिने गरिएको छ।
छठका अवसरमा गाउँघरमा पारिवारिक जमघट बढ्ने, छरछिमेकबीच सहयोग आदानप्रदान हुने र सामूहिक रूपमा घाट व्यवस्थापन गरिने भएकाले सामाजिक सम्बन्ध थप बलियो बन्ने गरेको छ।
सामाजिक समानता र सद्भावको प्रतीक बन्दै छठ
छठ पर्वको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता सामाजिक समानता, सहकार्य र सामूहिक सहभागिता हो। जातीय, वर्गीय तथा सामुदायिक विभेदभन्दा माथि उठेर विभिन्न समुदायका मानिस एउटै घाटमा भेला भई सूर्यदेवको आराधना गर्ने परम्परा छ।
धनी–गरिब सबैले आफ्नो क्षमताअनुसार पूजासामग्री जुटाएर श्रद्धा र भक्तिपूर्वक पर्व मनाउँछन्। घाट निर्माणदेखि सरसफाइ र व्यवस्थापनसम्म स्थानीयवासीको सामूहिक सहभागिता रहने गर्छ।
कुनै समय मुख्यतः हिन्दू समुदायको धार्मिक पर्वका रूपमा परिचित छठ अहिले विभिन्न धर्म र समुदायका मानिसको सहभागितासमेत बढ्दै गएको साझा सांस्कृतिक उत्सवका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ। मुस्लिम समुदायका केही परिवारसमेत छठको उत्सव र सांस्कृतिक गतिविधिमा सहभागी हुने गरेका छन्। यसले धार्मिक सहिष्णुता र सामाजिक एकतालाई थप बलियो बनाएको छ।
छठघाट सजाउन युवाहरू सक्रिय
पर्व नजिकिएसँगै स्थानीयवासी नदीकिनार, पोखरी तथा धार्मिक महत्त्वका जलाशयमा छठघाट निर्माण र सरसफाइमा जुटेका छन्। विशेषगरी युवाहरू घाटको व्यवस्थापन, सजावट, सरसफाइ र बत्ती जडानमा सक्रिय देखिएका छन्।
कतिपय स्थानमा घाटलाई आकर्षक बनाउन रङरोगन, विद्युत् सजावट र अस्थायी संरचना निर्माणको काम भइरहेको छ। घरआँगन लिपपोत गर्ने, पूजाका सामग्री व्यवस्थित गर्ने र परम्परागत छठ गीत गाउने क्रम पनि बढेको छ।
स्थानीयस्तरमा विभिन्न समिति तथा युवासमूहले सामूहिक रूपमा घाट व्यवस्थापनको जिम्मेवारी लिएका छन्। यसले पर्वलाई व्यवस्थित र सामूहिक सहभागितामूलक बनाउन सहयोग पुर्‍याएको छ।
धार्मिक अनुष्ठान मात्रै होइन, सांस्कृतिक पहिचान पनि
छठ पर्व मिथिलाञ्चल तथा तराई–मधेसको सांस्कृतिक पहिचानसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यस परम्परामा परिवार, समाज र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ।
अस्ताउँदो र उदाउँदो दुवै सूर्यलाई समान श्रद्धाका साथ अर्घ्य अर्पण गर्ने परम्पराले जीवनमा निरन्तरता, धैर्य र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको सन्देश दिन्छ। यस पर्वमा नदी, पोखरी र जलाशयको सरसफाइ तथा संरक्षणमा समेत स्थानीय समुदायको ध्यान जाने गरेको छ।
छठले धार्मिक आस्था र विश्वाससँगै पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव, सामूहिक सहयोग र सांस्कृतिक निरन्तरताको सन्देश दिँदै आएको छ। त्यसैले छठ मिथिलावासी तथा तराई–मधेसका समुदायका लागि एउटा धार्मिक पर्व मात्र नभई पुस्तौँदेखि जोगाउँदै आएको मौलिक परम्परा, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक गौरवको महत्त्वपूर्ण उत्सव बनेको छ।